Is een ‘dubbele akte’ nog zinvol?
Deze techniek werd onder het ‘oude’ erfrecht vaak toegepast door ouders die de bedoeling hadden hun kinderen gelijk te behandelen maar daarbij botsten op de waarderingsregels in het oude erfrecht, die deze gelijke behandeling bemoeilijkten.
Om bij uw overlijden te zien of iedereen evenveel krijgt, worden de schenkingen die u tijdens uw leven aan uw kinderen als voorschot op erfdeel gedaan heeft, terug bij uw nalatenschap geteld (‘inbreng’). Onder het nieuwe erfrecht worden die schenkingen gewaardeerd tegen de (geïndexeerde) waarde die ze op het moment van de schenking hadden, maar onder het oude erfrecht was dat voor de meeste goederen tegen de waarde die ze hadden op het moment van uw overlijden. Met andere woorden, tussen het moment van de schenking en uw overlijden kon de waarde van de schenking serieus fluctueren, vooral wanneer u effecten of onroerende goederen geschonken had (voor geld is er in principe geen probleem, want daarvoor wordt gewoon uitgegaan van het nominaal bedrag dat u geschonken heeft, en ook voor de schenking van het familiebedrijf onder het gunstregime werd rekening gehouden met de waarde op de dag van de schenking).
Voorbeeld: U schenkt aan uw zoon 500.000 euro cash, en aan uw dochter een onroerend goed dat op het moment van de schenking ook 500.000 euro waard is. Onder het nieuwe erfrecht worden deze schenkingen gewaardeerd op het moment van de schenking (geïndexeerd tot op datum van uw overlijden), en wordt er bij uw overlijden van uit gegaan dat ze elk evenveel gekregen hebben. Onder het oude erfrecht daarentegen worden de schenkingen in de meeste gevallen gewaardeerd op het moment van uw overlijden.
Is het onroerend goed dat u aan uw dochter geschonken heeft intussen bijvoorbeeld 800.000 euro waard geworden, dan werd zij bij uw overlijden geacht 300.000 euro méér gekregen te hebben dan uw zoon. De helft van die meerwaarde moest dan verrekend worden met het deel van uw nalatenschap waarop uw zoon recht had. Hij kreeg dan m.a.w. 150.000 euro meer uit de rest van uw nalatenschap, tenzij u de schenking destijds ‘buiten erfdeel’ gedaan had (u had met andere woorden de bedoeling aan uw dochter meer te geven). Blijkt echter dat de wettelijke reserve van uw zoon door de schenking van dat onroerend goed aangetast was, dan kon hij – ook als de schenking buiten erfdeel gedaan was – de ‘inkorting’ ervan vragen (met andere woorden uw dochter moest hem een stuk terugbetalen).
Hetzelfde probleem kan zich voordoen moet de schenking van kunstwerken, aandelen,… Kortom, goederen waarvan de waarde in de loop der jaren kan veranderen.
Om dit probleem op te lossen werd de techniek van de ‘dubbele akte’ toegepast. Deze techniek houdt in dat u die 500.000 euro cash en het onroerend goed van 500.000 euro aan uw beide kinderen SAMEN schenkt. Zij worden dus elk voor de helft eigenaar van zowel het geld als het onroerend goed. Vervolgens treden zij in een tweede akte uit onverdeeldheid, waarbij de volledige geldsom aan uw zoon toebedeeld wordt en het onroerend goed aan uw dochter. Het eindresultaat is hetzelfde, alleen hebben uw kinderen de verdeling nu zélf gemaakt, waardoor de ene niet meer geacht kan worden méér van u gekregen te hebben dan de andere. Ze kunnen met andere woorden niet meer beweren dat de ene of de andere door u benadeeld werd.
Let op! Op de waarde van het onroerend goed is in Brussel en Wallonië 1% en in Vlaanderen 2,5% verdeelrecht verschuldigd.
De nieuwe waarderingsregels lijken de dubbele akte overbodig te maken.
Nu niet meer relevant?
De regels van het nieuwe erfrecht voorzien nu zoals gezegd in een waardering op het moment van de schenking (geïndexeerd vanaf die dag tot het overlijden), zodat dit waarderingsprobleem bij uw overlijden zich nu niet meer stelt. Eventuele waardestijgingen na de schenking spelen dus geen rol meer. Ook schenkingen die u vóór 1 september 2018 gedaan heeft (dat is de datum van de inwerkingtreding van het nieuwe erfrecht), vallen onder de regels van het nieuwe erfrecht (tenzij u nog vóór 1 september 2018 verklaard heeft dat u wilt dat de oude regels van toepassing blijven). Er bestaat wel een belangrijke uitzondering op deze nieuwe waarderingsregel (zie verder).
Bovendien werd de wettelijke reserve onder het nieuwe erfrecht kleiner gemaakt, zodat een aantasting ervan minder vaak voorkomt en ook een ‘dubbele akte’ minder vaak nodig is (de wettelijke reserve van alle kinderen samen, ongeacht hoeveel kinderen u heeft, bedraagt nu ½ van uw vermogen, zodat het deel waarover u kunt beschikken, eveneens ½ bedraagt).
Dubbele akte is soms toch nog nuttig!
1. Schenking met voorbehoud van vruchtgebruik
Er bestaat een belangrijke uitzondering op de nieuwe waarderingsregel: als de begiftigde niet onmiddellijk het recht verkrijgt om over de volle eigendom te beschikken (bijvoorbeeld bij een schenking met voorbehoud van vruchtgebruik), dan wordt nog altijd de waarde op de datum van het overlijden in aanmerking genomen (of de waarde op de datum van afstand van het vruchtgebruik, vanaf dan geïndexeerd tot aan het overlijden). De waarde van de blote eigendom is immers zeer beperkt, aangezien de begiftigde met het geschonken goed weinig kan aanvangen zolang hij niet over de volle eigendom beschikt.
Bij voorbehoud van vruchtgebruik blijven de oude waarderingsregels gelden.
In dit geval blijft het probleem van het oude erfrecht dus bestaan. Wilt u dus bijvoorbeeld aan uw zoon een som geld schenken en aan uw dochter een onroerend goed met voorbehoud van vruchtgebruik, dan kunt u via de techniek van de dubbele akte vermijden dat er bij uw overlijden problemen ontstaan met betrekking tot de waardering van de geschonken goederen.
Ook wanneer u uw familiebedrijf met voorbehoud van vruchtgebruik aan uw kinderen schenkt, kan deze techniek een oplossing bieden. Schenkt u bijvoorbeeld het bedrijf met voorbehoud van vruchtgebruik aan uw zoon (u kunt dan de stemrechten blijven uitoefenen op de algemene vergadering waardoor u de zeggenschap over het bedrijf behoudt, en u kunt ook nog dividenden blijven opstrijken), en schenkt u aan uw dochter een evenwaardige geldsom of een onroerend goed (in volle eigendom), dan zal bij uw overlijden het hierboven geschetste waarderingsprobleem opduiken. Zijn de aandelen van het bedrijf in waarde gestegen, dan zal uw zoon uw dochter voor een stuk moeten uitkopen. Dat kan tot de nodige conflicten aanleiding geven. Uw dochter zal het bedrijf zo hoog mogelijk willen waarderen, en uw zoon zo laag mogelijk. Dat is uiteraard op het moment van de schenking niet uw bedoeling.
U kunt dit probleem op twee manieren voorkomen. Om te beginnen kunt u met een zogenaamde punctuele (of eventueel ‘globale’) erfovereenkomst werken, waarin de waarde van het familiebedrijf en de andere geschonken goederen op het moment van de schenking ‘vastgeklikt’ wordt. Uw kinderen moeten die overeenkomst allebei ondertekenen. Ze kunnen dan later, bij uw overlijden, de waarde van de geschonken goederen niet meer betwisten.
Een tweede mogelijk is het gebruik van een dubbele akte, waarbij u de aandelen van uw familiebedrijf én het geld of het onroerend goed aan uw beide kinderen samen schenkt, waarna ze uit ovenverdeeldheid treden. Mogelijk zal uw zoon aan uw dochter nog een ‘opleg’ in geld moeten betalen omdat de waarde van het bedrijf groter is dan wat u dochter via de gezamenlijke schenking krijgt, maar daarvoor kan dan een verdere planning met de nodige betalingsmodaliteiten uitgewerkt worden.
Welke oplossing de beste is, zal van de concrete omstandigheden afhangen. Hoe goed is de verstandhouding tussen uw kinderen (uw dochter heeft er namelijk alle belang bij dat de waarde niet in een erfovereenkomst vastgeklikt wordt), schenkt u ook onroerende goederen (zie verder), …?
2. Schenking van onroerende goederen
Schenkt u zowel roerende als onroerende goederen, dan is een gevolg van het gebruik van een dubbele akte dat er minder schenkingsrechten betaald moeten worden. Voor schenkingen van onroerende goederen gelden immers progressieve schenkingsrechten. Schenkt u in ons voorbeeld het geld en het onroerend goed aan uw zoon en dochter sámen, dan zullen zij elk afzonderlijk progressieve schenkingsrechten op (de helft van) het onroerend goed moeten betalen. Zij vallen daarbij dan ook elk afzonderlijk in de laagste tariefschijven, zodat u daarvan twee keer kunt genieten. De totale schenkingsrechten zullen daardoor lager uitvallen, dan wanneer u het onroerend goed aan uw dochter alleen zou schenken. Wanneer ze dan na de schenking uit onverdeeldheid treden, moet enkel nog 1% of 2.5% verdeelrecht betaald worden (zie hoger).
Met een dubbele akte bespaart u onroerende schenkingsrechten.
Raadpleeg uw Private Banker indien u meer informatie wenst over de mogelijkheden van een successieplanning.
Conclusie: